
Mae’r ymchwilydd PhD, Bethan John, yn cydweithio â grŵp o ffermwyr yng Ngheredigion, Gorllewin Cymru, gan ddefnyddio dulliau creadigol cyfranogol i archwilio’r argyfwng mewn ffermio. Drwy gynnal cyfres o weithdai adrodd straeon a gwneud ffilmiau, cefnogwyd y grŵp i gyd-greu rhaglen ddogfen fer ar eu profiad o frwydrau iechyd meddwl – y pwnc a nodwyd ganddynt fel yr un mwyaf arwyddocaol.
Crëwyd y ffilm gan y ffermwyr o’r cam cysyniad o drafod themâu i lunio byrddau stori, hyd at gyfweliadau, ffilmio a golygu. Nid oedd criw ffilmio na golygydd allanol, neb arall yn rheoli’r naratif.
Drwy hwyluso proses o archwilio creadigol a gwneud penderfyniadau ar y cyd, gyda’r bwriad o greu gofod cefnogol a di-farn, y pwrpas oedd sicrhau bod y ffilm wedi’i chreu’n wirioneddol gan y ffermwyr — stori am eu profiad byw, wedi’i hadrodd yn eu geiriau, ac wedi’i fframio gan eu gweledigaeth.
Dangosiadau Ffilm
Lansiwyd y ffilm yn eisteddfod y Garreg Las, Gogledd Sir Benfro, ddydd Sul 2il Awst 2026 mewn partneriaeth â Screen Alliance Wales a Phrifysgol Aberystwyth. Ar ôl y dangosiadau, ffurfiodd y grŵp o ffermwyr drafodaeth banel a sesiwn holi ac ateb gyda’r gynulleidfa, gan archwilio rhai o’r themâu a’r materion a ddaeth o’r rhaglen ddogfen a’r broses gwneud ffilmiau gyfranogol.
Dyma oedd y cyntaf mewn cyfres o ddigwyddiadau dangos ffilmiau cymunedol, a drefnwyd mewn lleoliadau ledled Ceredigion, Sir Benfro a Sir Gaerfyrddin, gyda’r nod o archwilio’r materion cymhleth sy’n effeithio ar ein system fwyd a ffermio.
Nodau’r Prosiect
Drwy fynychu’r digwyddiadau, bydd aelodau’r gynulleidfa’n dod yn gyfranogwyr gweithredol yn y prosiect ymchwil, gan gyfrannu eu profiadau a’u gwybodaeth eu hunain a fydd yn bwydo i ganfyddiadau’r ymchwil ac yn dylanwadu arnynt.
Ar ôl dangos y ffilm, cewch eich gwahodd i rannu a thrafod eich barn a’ch profiadau o’r themâu a’r pynciau a godwyd ynddi. Bydd y wybodaeth hon yn cael ei defnyddio’n ddienw fel rhan o brosiect ymchwil. Mae’r ffilm yn archwilio rhai themâu anodd ynghylch anawsterau iechyd meddwl ac, gan ei bod yn rhan o brosiect ymchwil, rhaid i chi fod yn 18 oed a hŷn i fynychu’r digwyddiadau hyn.
Nod y prosiect hwn yw cydnabod a rhoi llais i amrywiaeth o brofiadau, cronfeydd gwybodaeth ac arbenigedd ar ddull Cymru o reoli tir a ffermio. Y bwriad yw creu lle i archwilio a chipio ein safbwyntiau cymhleth, cynnil ac yn aml yn gystadleuol, i werthfawrogi amrywiaeth ein profiadau, ac anrhydeddu ein gwybodaeth gymunedol yn ei holl amrywiaeth, wrth ymdrechu i wneud ymchwil yn berthnasol y tu hwnt i faes prifysgolion.
Mae hwn yn gyfle unigryw i wylio ffilm a gynhyrchwyd gan ffermwyr lleol, wrth gyfrannu eich gwybodaeth at brosiect ymchwil.
Sut alla i gymryd rhan? Cyhoeddir dyddiadau a lleoliadau ar gyfer y dangosiadau ffilmiau cymunedol ar y dudalen Digwyddiadau yn fuan. Os hoffech gael gwybod drwy e-bost am y digwyddiadau neu os oes gennych ddiddordeb mewn dangos y ffilm yn eich lleoliad, cysylltwch â Bethan: bsj3@aber.ac.uk
Mae’r prosiect hwn yn gydweithrediad rhwng y Ganolfan Dechnoleg Amgen, Prifysgol Aberystwyth, Prifysgol Caerdydd, ac fe’i hariennir gan Gyngor Ymchwil y Celfyddydau a’r Dyniaethau.
Mae cyfoeth o ymchwil academaidd sy’n cyfleu pwysigrwydd adrodd straeon a mynegiant creadigol fel ffyrdd o fyfyrio ar faterion cymhleth a helpu datrys problemau byd go iawn.
Mae Dr Cathy Cole, Uwch Ddarlithydd a goruchwyliwr prosiect CyDA yn dweud: “gall adrodd straeon ar y cyd weithredu fel pont i alluogi atebion cydweithredol i ddod i’r amlwg. Gall hyn fod yn arbennig o bwysig yng nghyd-destun ffermio, ble mae naratifau’r cyfryngau yn aml yn ddadunol. Mae cyfranogwyr yn yr astudiaeth hon yn poeni’n fawr am y tir, ac mae hyn yn dir cyffredin pwerus.”
Bydd y gweithdai adrodd straeon a gwneud ffilmiau yn cynnwys grŵp bach a byddant yn cael eu hwyluso yn y Gymraeg a’r Saesneg. Bydd y grŵp yn cael ei arwain trwy amrywiaeth o weithgareddau er mwyn cynhyrchu syniadau a thrafodaethau, tra’n darparu hyfforddiant mewn sgiliau adrodd straeon a gwneud ffilmiau.
A’i wreiddiau yng Nghefn Gwlad Cymru
Fe dyfodd Bethan fyny mewn cymuned ffermio wledig ger Caerfyrddin, ac mae hi eisoes yn byw yng Ngogledd Sir Benfro. Mae hi wedi treulio ei gyrfa yn cofnodi straeon cymunedau gan archwilio’r materion cymdeithasol, diwylliannol, economaidd a gwleidyddol cymhleth y maent yn eu hwynebu wrth lywio ac addasu i’r argyfwng hinsawdd ac ecolegol. Mae ganddi ddiddordeb yn y ffordd y gall gwybodaeth gymunedol a gweithredu ar lawr gwlad ysgogi newid.
“Mae cyfoeth o arbenigedd i’w gael yn y cymunedau gwledig rwy’n byw ynddynt. Un o amcanion y prosiect hwn yw casglu a gwerthfawrogi’r wybodaeth yma, gan archwilio amrywiaeth o safbwyntiau a phrofiadau bywyd i weld os ddaw datrysiadau i’r amlwg” eglura Bethan.
Hyd yn hyn, mae hi wedi cwblhau cyfres o gyfweliadau gyda ffermwyr ac amgylcheddwyr i archwilio cyfleoedd, heriau a thensiynau, yn enwedig mewn perthynas â’r Cynllun Ffermio Cynaliadwy (SFS).
Rhoddodd y cyfweliadau gyfle i gyfranogwyr rannu eu barn ar y materion yn ddienw ac mewn lleoliad preifat un-i-un. Mae’r themâu a ddaeth i’r amlwg o’r cyfweliadau yn llywio datblygiad gwaith grŵp y gweithdai ac maent yn rhan o fodd aml-ddull y prosiect, gyda’r pwrpas o ddefnyddio triongliant i gryfhau dilysrwydd honiadau ac i oresgyn gwendidau trwy beidio dibynnu ar un dull.
Os hoffech gymryd rhan yn y prosiect ond methu dod i’r gweithdai, cysylltwch â Bethan (e-bost bsj3@aber.ac.uk) i drafod opsiynau eraill a fyddai’n addas i chi.